Elektroniczna skrzynka
podawcza
Prokuratura Okręgowa
i Prokuratury Rejonowe

Słowniczek przydatnych pojęć

Opracowała: prokurator Mirosława Kalinowska-Zajdak oraz Piotr Pająk – stażysta-analityk kryminalny

Przestępstwem jest czyn zabroniony pod groźbą kary przez ustawę obowiązującą w czasie jego popełnienia (art.1 § 1 kk). Nie stanowi przestępstwa czyn zabroniony, którego społeczna szkodliwość jest znikoma (art.1 § 2 kk). Sprawca czynu zabronionego, któremu nie można przypisać winy, nie popełnia przestępstwa (art.1 § 3 kk). Kodeks karny wprowadza podział przestępstw na zbrodnie i występki.
Występek a zbrodnia – zgodnie z art. 7 k.k. przestępstwa dzielą się na zbrodnie i występki. Zbrodnią jest czyn zagrożony karą nie krótszą od 3 lat pozbawienia wolności lub karą surowszą. Występkiem jest czyn zagrożony karą grzywny powyżej 30 stawek dziennych, karą ograniczenia wolności lub karą pozbawienia wolności przekraczająca miesiąc. Zbrodnię można popełnić tylko umyślnie, zaś występek także nieumyślnie, jeżeli ustawa tak stanowi (art. 8 kk).

Przestępstwo a wykroczenie – Wykroczenia są kategorią czynów karalnych, wyodrębnioną z kategorii przestępstw. Zgodnie z art. 1 kw odpowiedzialności za wykroczenie podlega ten tylko, kto popełnia czyn społecznie szkodliwy, zabroniony przez ustawę obowiązującą w czasie jego popełnienia pod groźbą kary aresztu, ograniczenia wolności, grzywny do 5.000 złotych lub nagany. Odpowiedzialność za wykroczenia reguluje kodeks wykroczeń, ale także wiele innych ustaw szczegółowych, zawierających opisy typów poszczególnych wykroczeń. Postępowanie w sprawach o wykroczenia toczy się przed wydziałami grodzkimi sądów rejonowych w oparciu o przepisy kodeksu postępowania w sprawach o wykroczenia.

Sprawcą czynu zabronionego jest ten, kto realizuje znamiona czynu zabronionego. Zgodnie z art. 18 § 1 kk za sprawstwo odpowiada ten, kto wykonuje czyn zabroniony sam (sprawstwo pojedyncza) lub w porozumieniu z inną osobą (współsprawstwo), a także ten, kto kieruje wykonaniem czynu zabronionego przez inną osobę (sprawstwo kierownicze) lub wykorzystując uzależnienie innej osoby od siebie, poleca jej wykonanie takiego czynu (sprawstwo polecające).

Podżeganie – odpowiada za podżeganie, kto chcąc, aby inna osoba dokonała czynu zabronionego, nakłania ją do tego (art. 18 §2 kk). Nakłanianie prowadzi więc do powstania u drugiej osoby zamiaru dokonania czynu zabronionego. Podżeganie może być popełnione tylko umyślnie, z zamiarem bezpośrednim. Odpowiedzialność za podżeganie nie jest zależna od tego, czy sprawca dokonał czynu zabronionego, czy też nie. Okoliczność ta może jedynie mieć wpływ na wymiar kary. Za podżeganie sąd wymierza karę w granicach zagrożenia przewidzianego za sprawstwo (art.19 § 2 kk).

Pomocnictwo –Pomocnikiem (art. 18 § 3 kk) jest ten, kto w zamiarze , aby inna osoba dokonała czynu zabronionego swoim zachowaniem ułatwia jego popełnienie, w szczególności dostarczając narządzie, środek przewozu, udzielając rady lub informacji. Pomocnikiem jest także osoba, która ułatwia innej osobie popełnienie czynu zabronionego przez swoje zaniechanie, wbrew prawnemu szczególnemu obowiązkowi niedopuszczania do jego popełnienia. Sąd wymierza karę za pomocnictwo w granicach zagrożenia przewidzianego za sprawstwo.

Prowokacja – zgodnie z art. 24 k.k. nakłanianie innej osoby do popełnienia czynu zabronionego w celu skierowania przeciwko niej postępowania karnego jest karalne. Prowokator odpowiada jak za podżeganie, a więc w granicach kar przewidzianych dla czynu zabronionego, do którego nakłania.
Odpowiedzialność za prowokację wyłącza instytucja tzw. zakupu kontrolowanego.

Mediacja – jest sposobem konsensualnego zakończenia postępowania karnego. Zgodnie z art. 23a k.p.k. w postępowaniu karnym możliwe jest jej przeprowadzenie zarówno w postępowaniu przygotowawczym jak i sądowym. Mediację pomiędzy pokrzywdzonym a oskarżonym prowadzi instytucja lub osoba godna zaufania. Warunkiem skierowania przez organ prowadzący postępowanie sprawy do mediacji jest zgoda zarówno oskarżonego jak i pokrzywdzonego. Postępowanie mediacyjne nie powinno trwać dłużej niż miesiąc, a jego okresu nie wlicza się do czasu trwania postępowania przygotowawczego. W przypadkach gdy osiągnięcie porozumienia między stronami jest prawdopodobne, możliwe jest przedłużenie tego okresu. Celem mediacja jest pojednanie się stron konfliktu, naprawienie szkody lub ustalenie warunków jej naprawienia – okoliczności te mogą mieć wpływ na wymiar kary, a w pewnych sytuacjach, prowadzić nawet do umorzenia postępowania.

Wizja lokalna, a eksperyment - Wizja lokalna to czynność kryminalistyczna, polegająca na bezpośrednim zbadaniu miejsca zdarzenia w celu sprawdzenia uprzednio uzyskanych informacji bądź ich uzupełnienia. Eksperyment procesowy uregulowany w art. 211 k.p.k. polega na przeprowadzeniu doświadczenia lub odtworzeniu przebiegu zdarzeń lub ich fragmentów

Oszustwo – Występek ujęty w art. 286 k.k. polegający na doprowadzeniu innej osoby do niekorzystnego rozporządzenia własnym lub cudzym mieniem za pomocą wprowadzenia jej w błąd albo wyzyskania jej błędu lub niezdolności do należytego pojmowania swoich działań. Przestępstwo to jest zagrożone karą od 6 miesięcy do 8 lat pozbawienia wolności.

Funkcjonariusz publiczny a osoba pełniąca funkcję publiczną – Definicje obu tych pojęć zawarte zostały w art. 115 k.k. odpowiednio w § 13 i § 19. Odnośnie funkcjonariusza publicznego wyliczono w ustawie wyczerpująco stanowiska lub kategorie stanowisk, których zajmowanie oznacza bycie funkcjonariuszem publicznym – są to: 1) Prezydent Rzeczypospolitej Polskiej, 2) poseł, senator, radny, 2a) poseł do Parlamentu Europejskiego, 3) sędzia, ławnik, prokurator, funkcjonariusz finansowego organu postępowania przygotowawczego lub organu nadrzędnego nad finansowym organem postępowania przygotowawczego, notariusz, komornik, kurator sądowy, syndyk, nadzorca sądowy i zarządca, osoba orzekająca w organach dyscyplinarnych działających na podstawie ustawy, 4) osoba będąca pracownikiem administracji rządowej, innego organu państwowego lub samorządu terytorialnego, chyba że pełni wyłącznie czynności usługowe, a także inna osoba w zakresie, w którym uprawniona jest do wydawania decyzji administracyjnych, 5) osoba będąca pracownikiem organu kontroli państwowej lub organu kontroli samorządu terytorialnego, chyba że pełni wyłącznie czynności usługowe, 6) osoba zajmująca kierownicze stanowisko w innej instytucji państwowej, 7) funkcjonariusz organu powołanego do ochrony bezpieczeństwa publicznego albo funkcjonariusz Służby Więziennej, 8) osoba pełniąca czynną służbę wojskową.
Pojęcie osoby pełniącej funkcję publiczną, jest pojęciem szerszym, obejmującym dodatkowo następujące kategorie podmiotów: 1) członek organu samorządowego; 2) osoba zatrudniona w jednostce organizacyjnej dysponującej środkami publicznymi, chyba że wykonuje wyłącznie czynności usługowe; 3) inna osoba, której uprawnienia i obowiązki w zakresie działalności publicznej są określone lub uznane przez ustawę lub wiążącą Rzeczpospolitą Polską umowę międzynarodową.

Występek chuligański – zgodnie z art. 115 § 21 kk jest to występek polegający na umyślnym zamachu na zdrowie, na wolność, na cześć lub nietykalność cielesną, na bezpieczeństwo powszechne, na działalność instytucji państwowych lub samorządu terytorialnego, na porządek publiczny, albo na umyślnym niszczeniu, uszkodzeniu lub czynieniu niezdatną do użytku cudzej rzeczy, jeżeli sprawca działa publicznie i bez powodu albo z oczywiście błahego powodu, okazując przez to rażące lekceważenie porządku prawnego.

Okoliczności wyłączające odpowiedzialność karną – Są to sytuacje, przy zaistnieniu których, pomimo realizacji znamion typu czynu zabronionego nie dochodzi do spełnienia wszystkich warunków koniecznych dla przyjęcia przestępczości czynu i tym samym, dla przyjęcia odpowiedzialności karnej sprawcy. Oznacza to, że osoba nie popełnia przestępstwa, mimo że swoim zachowaniem wypełniła jego znamiona. Kodeks karny wymienia następujące okoliczności wyłączające odpowiedzialność karną:
- obrona konieczna – zgodnie z art. 25 k.k. odparcie w obronie koniecznej bezpośredniego, bezprawnego zamachu na jakiekolwiek dobro chronione prawem.
- stan wyższej konieczności – według art. 26 k.k. działanie w celu uchylenia bezpośredniego niebezpieczeństwa grożącego jakiemukolwiek dobru chronionemu prawem, jeżeli niebezpieczeństwa nie można inaczej uniknąć, a dobro poświęcone przedstawia wartość niższą od dobra ratowanego
- eksperyment poznawczy, techniczny, medyczny lub ekonomiczny – w myśl art. 27 k.k. jeżeli spodziewana korzyść z eksperymentu ma istotne znaczenie poznawcze, medyczne lub gospodarcze, a oczekiwanie jej osiągnięcia, celowość oraz sposób przeprowadzenia eksperymentu są zasadne w świetle aktualnego stanu wiedzy. Eksperyment jest niedopuszczalny bez zgody uczestnika. Należy go poinformować o spodziewanych korzyściach i grożących mu ujemnych skutkach oraz prawdopodobieństwie ich powstania, jak również o możliwości odstąpienia od udziału w eksperymencie na każdym jego etapie.
- błąd co do okoliczności stanowiącej znamię (element) czynu zabronionego – na podstawie art. 28 k.k. czyn popełniony w stanie błędu co do elementu opisu przestępstwa znajdującego się w ustawie uważa się za popełniony nieumyślnie.
- błąd co do okoliczności wyłączającej odpowiedzialność – zgodnie z art. 29 k.k. sprawca będący w usprawiedliwionym błędnym przekonaniu, że zachodzi okoliczności wyłączająca odpowiedzialność nie odpowiada karnie za ten czyn.
- błąd co do bezprawności – na podstawie art. 30 k.k. wyłączona jest odpowiedzialność sprawcy pozostającego w usprawiedliwionej nieświadomości bezprawności swoich poczynań.
- niepoczytalność – w myśl art. 31 k.k. nie popełnia przestępstwa sprawca, który w chwili czynu nie mógł rozpoznać znaczenia swojego zachowania lub pokierować swoim zachowaniem. Jeśli stan ten nie był zupełny, możliwe jest nadzwyczajne złagodzenie kary. Nie korzysta z dobrodziejstw tej okoliczności sprawca, który sam wprowadził się w stan niepoczytalności lub ograniczonej poczytalności, o ile mógł przewidzieć wprowadzenie się w taki stan.
Poza powyższymi istnieją także pozakodeksowe a także pozaustawowe okoliczności wyłączające odpowiedzialność karną. Przykładem pierwszej z nich jest działanie w ramach uprawnień i obowiązków przewidzianych przepisem prawa. Pozaustawowe okoliczności wyłączające odpowiedzialność karną związane są z typowymi sytuacjami życia społecznego jak np. ryzyko sportowe.

Kara a środek karnyKarą jest: grzywna, ograniczenie wolności, pozbawienie wolności, kara 25 lat pozbawienia wolności oraz dożywotnie pozbawienie wolności. Szczegółowo rodzaje kar i zasady ich orzekania regulują przepisy art. 32 – 38 kk. Natomiast środki karne są orzekane obok kary, a w pewnych przypadkach w jej zastępstwie. Kodeks Karny przewiduje następujące środki karne:
1) pozbawienie praw publicznych,
2) zakaz zajmowania określonego stanowiska, wykonywania określonego zawodu lub prowadzenia określonej działalności gospodarczej,
2a) zakaz prowadzenia działalności związanej z wychowaniem, leczeniem, edukacją małoletnich lub z opieką nad nimi,
2b) obowiązek powstrzymania się od przebywania w określonych środowiskach lub miejscach, zakaz kontaktowania się z określonymi osobami lub zakaz opuszczania określonego miejsca pobytu bez zgody sądu,
3) zakaz prowadzenia pojazdów,
4) przepadek,
5) obowiązek naprawienia szkody,
6) nawiązka,
7) świadczenie pieniężne,
8) podanie wyroku do publicznej wiadomości.
Ich rodzaje i zasady wymierzania regulują przepisy art. 39 – 52 kk
Zasadom sądowego wymiaru kary, jak i środków karnych poświęcony został rozdział VI kodeksu karnego.

Przedawnienie – pojecie to odnosi się do: przedawnienia karalności i przedawnienia wykonania kary. Po upływie okresu przedawnienia karalności, nie można sprawcy przestępstwa pociągnąć do odpowiedzialności karnej. Ustawodawca zróżnicował okresy przedawnienia karalności w zależności od stopnia ciężkości przestępstwa. Zostały one określone w art. 101 k.k.:
Pkt. 1. - 30 lat - gdy czyn stanowi zbrodnię zabójstwa,
Pkt. 2. - 20 lat - gdy czyn stanowi inną zbrodnię,
Pkt.2a - 15 lat - gdy czyn stanowi występek zagrożony karą pozbawienia wolności przekraczającą 5 lat,
Pkt.3. - 10 lat - gdy czyn stanowi występek zagrożony karą pozbawienia wolności przekraczającą 3 lata,
Pkt.4. - 5 lat - gdy chodzi o pozostałe występki.
Jeżeli jednak przed upływem wskazanego okresu zostało wszczęte postępowanie karne przeciwko osobie, karalność popełnionego przez nią przestępstwa ustaje z upływem 5 lat od zakończenia tego okresu.
Przedawnienie wykonania kary oznacza, że orzeczona kara za dany czyn, z upływem określonego czasu nie podlega wykonaniu.
Okresy przedawnienia wykonania kary zgodnie z art. 103§ 1 k.k. są następujące:
1) 30 lat - w razie skazania na karę pozbawienia wolności przekraczającą 5 lat albo karę surowszą,
2) 15 lat - w razie skazania na karę pozbawienia wolności nie przekraczającą 5 lat,
3) 10 lat - w razie skazania na inną karę.
Art.103 § 2 kk reguluje kwestie przedawnienia w stosunku do orzeczonych środków karnych.
Terminy te biegną od uprawomocnienia się wyroku skazującego.
Nie przedawniają się zbrodnie przeciwko pokojowi, ludzkości, zbrodnie wojenne, a także umyślne przestępstwa: zabójstwa, ciężkiego uszkodzenia ciała, ciężkiego uszczerbku na zdrowiu lub pozbawienia wolności łączonego ze szczególnym udręczeniem, popełnionego przez funkcjonariusza publicznego w związku z pełnieniem obowiązków służbowych – art. 105 kk.

Zatarcie skazania – Zgodnie z art. 106 k.k. zatarcie skazania polega na uznaniu go za niebyłe z upływem pewnego okresu czasu. Art. 107 k.k. różnicuje okresy zatarcia skazania, uzależniając je od wysokości i rodzaju kary::
- 10 lat – przy skazaniu na karę pozbawienia wolności.
- 5 lat – przy skazaniu na karę grzywny lub ograniczenia wolności
- 1 rok – w przypadku odstąpienia od wymierzenia kary po skazaniu
We wszystkich powyższych przypadkach okresy rozpoczynają się w momencie wykonania (lub uznania kary za wykonaną), darowania kary lub przedawnienia jej wykonania.
Możliwe jest ubieganie się przez skazanego o wcześniejsze zatarcie skazania (po 5 latach dla kar pozbawienia wolności nie przekraczających 3 lat i po 3 latach dla kar grzywny i ograniczenia wolności)


Nieletni, a małoletniNieletnim zgodnie z art. 10 § 1 k.k. jest osoba, która nie ukończyła 17 lat w chwili popełnienia przestępstwa. Poza wyjątkami przewidzianymi w kodeksie karnym, osoba taka nie odpowiada karnie lecz na podstawie Ustawy o postępowaniu w sprawach nieletnich z dnia 26 października 1982 r. (Dz.U.02.11.109). Małoletni to pojęcie, którego kodeks karny używa najczęściej dla określenia elementów przestępstwa, odwołując się do definicji z kodeksu cywilnego (art. 10 ustawy Kodeks Cywilny z dnia 23 kwietnia 1964 r. (Dz.U.64.16.93)) i oznacza osobę, która nie ukończyła 18 lat.

Apelacja – zgodnie z art. 444 k.p.k. od nieprawomocnego wyroku sądu pierwszej instancji przysługuje apelacja, chyba że ustawa stanowi inaczej. Prawo wniesienia apelacji przysługuje:
- stronom, a więc oskarżycielowi, oskarżonemu i jego obrońcy, a także pokrzywdzonemu, jeśli zgłosił swój udział w charakterze oskarżyciela posiłkowego oraz jego pełnomocnikowi,
- podmiotowi, który uzyskał korzyść majątkową wskutek działania sprawcy w jej imieniu lub interesie
- pokrzywdzonemu od wyroku warunkowo umarzającego postępowanie, wydanego na posiedzeniu.
Wniosek o sporządzenie uzasadnienia wyroku wnosi się w terminie 7 dni od ogłoszenia wyroku (lub od doręczenia wyroku w przypadku skazanego odbywającego karę pozbawienia wolności), następnie termin do wniesienia apelacji wynosi 14 dni licząc od daty otrzymania uzasadnienia.




Aktualności